ZelfSterk.nl-ongewenste-intimiteiten-in-de-zorg

Ongewenste intimiteiten in de zorg is het onderwerp wat in elke training een rol speelt. Een ongemakkelijk en bijna ongrijpbaar thema, omdat het verstrikt kan zitten in de relatie tussen zorgvrager en zorgverlener. Om ongewenste intimiteiten in de zorg te verduidelijken: dubbelzinnige opmerkingen, te persoonlijke appjes of ‘toevallige aanrakingen’ van borsten of billen. 1 op de 13 werknemers voelt zich seksueel geïntimideerd door een cliënt, collega of leidinggevende.

ZelfSterk.nl-ongewenste-intimiteiten-in-de-zorg

Verpleegkundigen geven met 32 procent het vaakst van alle beroepen aan te maken te hebben met ongewenste seksuele aandacht door patiënten of andere externen, gevolgd door verzorgenden (27 procent). Seksuele intimidatie op het werk is elke vorm van seksuele toenadering, verzoeken om seksuele gunsten of ander seksueel-getint gedrag (verbaal, non-verbaal of fysiek), die als ongewenst worden ervaren. Dit kan veroorzaakt worden door mensen binnen de organisatie (collega’s, leidinggevenden), maar ook door derden (bewoners, cliënten, patiënten, bezoekers en familieleden).

Wat moet je niet doen bij ongewenste intimiteiten in de zorg?

Hier volgen een aantal aandachtpunten die het professioneel reageren lastiger maken. De verantwoordelijkheid voor seksuele intimidatie ligt altijd bij degene die de grens over gaat. En het aanpraten van schuld, verantwoordelijkheid of preutsheid is onderdeel van de dynamiek.

Bang zijn om de ander af te wijzen

In elke zorgrelatie is intimiteit een natuurlijk onderdeel van het werk. Persoonlijke zaken (van de zorgvrager) worden besproken, er zijn lichamelijke aanrakingen en alle emoties spelen een rol. Maar zodra er ongewenste intimiteiten plaatsvinden, wordt de zorgrelatie beschadigd. Als zorgverlener kun je bang worden om je patiënt of cliënt af te wijzen door je grens aan te geven. Waardoor je het zou kunnen nalaten om voor jezelf op te komen. Hiermee geef je impliciet toestemming voor seksueel grensoverschrijdend gedrag. Met het stellen van je grens dwing je de ander zijn gedrag aan te passen. Dit is iets anders dan een persoonlijke afwijzing.

Rechtbuigen en goedpraten

Seksuele intimidatie kan opzettelijk plaatsvinden, maar ook onbedoeld. Dit maakt het soms een lastig te herkennen probleem. Het gaat hierbij namelijk niet om de intentie van de dader, maar om hoe de ontvanger het ervaart: wat voor de één onschuldig is, kan voor de ander als vervelend, ongewenst, of intimiderend ervaren worden. Het is belangrijk dat de perceptie van het slachtoffer serieus genomen wordt: iedereen bepaalt zelf waar de grens ligt tussen gewenst en ongewenst gedrag.

Dus als een patiënt zegt: ‘Zo heb ik het niet bedoeld.’ Betekent dat niet dat het niet is gebeurd en dat je het gaat rechtbuigen, negeren of goedpraten. In zo’n geval zou je kunnen zeggen: ‘Die aanraking was niet je bedoeling. Ik wil met je afspreken dat het niet meer gebeurt.’.

Negeren en vermijden om de werkrelatie niet te verstoren. Empathie, inleven en verzorgen staan haaks op het begrenzen van gedrag. Je werk als verzorgende of verpleegkundige draait altijd om de ander, het begrenzen van intimidatie gaat om jezelf: ”Stop daarmee, dat wil ik niet!”. Het is best een aardige patiënt. Al doet hij soms vervelende dingen. Ik wil niet zeuren. Vrouwen denken assertiever te zijn dan de werkelijkheid laat zien bij seksuele intimidatie.

Als persoonlijk probleem zien

Bij ongewenste intimiteiten in de zorg hebben we met meerdere partijen te maken. Naast zorgvragers en zorgverleners speelt de organisatie een belangrijke rol. De zorgorganisatie is het systeem waarbinnen de seksuele intimidatie plaats vindt. In een gedragscode medewerkers op hun verantwoordelijkheden wijzen, termen zoals ‘organisatie X tolereert geen ongewenste intimiteiten’ of het zakelijk opvolgen van meldingen (mic’s of mim’s) zijn allen voorbeelden van papieren tijgers. Het beleid komt overeen met de realiteit: ‘We zeggen nee en we doen ja.’

Bij seksuele intimidatie heeft het slachtoffer vaak het idee er alleen voor te staan. Dat is ook zo! Tot het moment dat je van de organisatie eist om in actie te komen. En als de organisatie (team, leidinggevende of directie) niet gaat bewegen, dan zou je kunnen stellen dat je met een ziek systeem te maken hebt.

Gedragingen slachtoffer ongewenste intimiteiten.

  1. Schaamte; door seksuele intimidatie wordt je klein gemaakt. Je bent de regie kwijt. Hierdoor is het heel lastig om voor jezelf op te komen.
  2. Schuldgevoel; is een onbewust mechanisme met als doel de regie terug te krijgen. ‘Het is mijn eigen schuld’ is de illusie van controle. Je bent per definitie onschuldig. En al zou je een vergissing hebben begaan, dan is het je recht om daar op terug te komen.ZelfSterk.nl-seksuele-intimidatie
  3. Lachen om foute grappen. Sommige grappen zijn goed en o, zo fout. Maar wanneer het slecht gaat voelen valt er weinig te lachen. Waarschijnlijk krijg je door de spanning die glimlach niet meer van je gezicht af.
  4. Geheim houden; vanuit schaamte of loyaliteit naar de zorgvrager ‘vergeet’ je het te bespreken of melden.
  5. Twijfelen. Was het nou echt zo erg? Hij is best aardig. Ik wil niet dat hij in de problemen komt.
  6. Eigen gevoel negeren. Schrik, schaamte, schuld, bevriezing, beklemming, irritatie, gekwetstheid, frustratie, onmacht, teleurstelling, angst, onveiligheid, boosheid, walging, wrok, verlegenheid, verdriet en vernedering. En met een knoop in je maag aan het werk gaan.

Ongewenste intimiteiten in de zorg voorbeelden.

In de zorg ben je wel wat gewend: een cliënt die een erectie krijgt tijdens een wasbeurt, seksuele ontremming door hersenletsel of dubbelzinnige opmerkingen over zusters in witte pakjes. ‘Dat hoort er een beetje bij.’. Maar wanneer gaat het richting ongewenste intimiteiten of zelfs seksuele intimidatie?

  • Woorden (verbale intimidatie): Denk hier aan seksueel getinte opmerkingen, grappen, intieme vragen stellen of toespelingen;
  • Gebaren, gezichtsuitdrukking (non-verbaal): Bijvoorbeeld staren, seksueel gerichte gebaren, of het tonen van seksueel getinte of pornografische afbeeldingen (ook via mail, WhatsApp of sms);
  • In het bijzijn van een zorgverlener een pornofilm kijken, een geslachtsdeel tonen of aan zelfbevrediging doen;
  • Direct lichamelijk contact (fysiek): Hieronder worden alle vormen van ongewenst lichamelijk contact verstaan. Dit kan een arm om de schouder zijn, beetpakken, knijpen, zoenen, de weg versperren, aanranden of zelfs verkrachten. In iemands ‘comfortzone’ komen kan ook een vorm van fysieke seksuele intimidatie zijn.

Seksueel grensoverschrijdend gedrag in de zorg.

Organisaties moeten zorgen voor een veilige werkplek. Dit betekent dat werkgevers verplicht zijn om alle vormen van (seksuele) intimidatie te voorkomen, en als dat niet mogelijk is, in ieder geval zoveel mogelijk te beperken.
Het is van belang om de collega die seksueel geïntimideerd wordt zo veel mogelijk te steunen. Dat kan op verschillende manieren:

  • Neem het slachtoffer serieus, toon medeleven, luister goed en kijk wat je als collega zou kunnen doen, of waar je het slachtoffer kunt begeleiden naar hulp van anderen. Weet je niet wat je kunt zeggen? Bekijk deze download van het Centrum Seksueel Geweld.
  • Ongewenste intimiteiten ontwikkelen zich geleidelijk, waardoor een grens soms moeilijk is te trekken. Zodra iets als ongewenst wordt ervaren, kun je ingrijpen. Dat kan ook als collega. Help elkaar om bewust met ongewenste intimiteiten om te gaan.
  • Doe altijd een melding van ongewenste intimiteiten. Bespreek het in je team. Maak een dossier, ook bij ‘lichte’ vergrijpen. Zodat je later de opbouw kunt zien. Melden is niet uitsluitend de taak van de betrokken collega, ook als getuige is het belangrijk om misstanden te melden.
  • Je kunt op verschillende manieren spreken over en melding maken van seksueel ongewenst gedrag. Dit kan bij de leidinggevende (via een mim of mic), de vertrouwenspersoon of de bedrijfsarts.

Het aanspreken van de ‘dader’.

– Geef een ‘ik-boodschap’.
– Benoem concreet het gedrag dat je stoort. Herhaal letterlijk de woorden die gezegd zijn. Of beschrijf objectief het gedrag.
– Zeg dat je wilt dat het stopt.
– Geef een gedragsalternatief. Voorbeelden: ‘Ik wil niet dat je me schatje noemt, spreek mij aan bij mijn voornaam.’ Of ‘Blijf van mijn lichaam af, je kunt het bed vasthouden tijdens het wassen.’
Non-verbaal gedrag
– Maak jezelf groter (zittend of staand).
– Spreek met duidelijke stem.
– Kijk de ander aan.
Als de ander zich niet laat aanspreken
– Herhaal je boodschap.
– Zeg wat de consequenties zijn wanneer het gedrag doorgaat (als…dan).
– Doe daadwerkelijk wat je gezegd hebt.
Níet doen
– Jezelf verdedigen.
– Jezelf verontschuldigen.
– Een ‘jij-boodschap’ geven.
– Met een hoog stemmetje praten.
– Discussiëren.
– (Glim)lachen.

Consequenties ongewenste intimiteiten in de zorg

Zoals mijn collega Servaas altijd zegt: ’Een grens zonder consequentie is een verzoek!’. Voor zorgverleners is het blijkbaar heel moeilijk om voet bij stuk te houden als een zorgvrager te ver is gegaan. Er worden altijd verzachtende omstandigheden verzonnen; zo aardig, heeft niemand anders, is zo alleen, kan er niets aan doen, is menselijk… Om maar niet in te hoeven grijpen!

Ingrijpen doe je niet keihard. Je wilt nadenken over proportionaliteit (passendheid) en subsidiariteit (beschikbaarheid). Dus binnen elke organisatie zijn er lichte, gemiddelde en zware consequenties in te zetten. Alles moet in verhouding met het vergrijp zijn.

Light
Zorg in stilte – geen sociale interactie
Kom over 5 minuten terug
Zakelijke benadering; vriendelijkheid werkt blijkbaar niet
Bepaalde onderwerpen zijn verboden terrein

Medium
Stoppen zorgmoment
Overdragen aan collega
Melding in zorgdossier
Bepaalde handelingen achterwege laten

Spicy
Officiële waarschuwing
Stoppen zorgrelatie
De organisatie of pand verlaten
Aangifte strafbaar feit

Met het stellen van je grens kondig je de consequentie aan: ‘Als je doorgaat met [benoem grensoverschrijdend gedrag] dan gebeurt er [benoem consequentie].’ .‘Maarrrrr…. Als je daarmee stopt [of andere positieve aanpassing van gedrag], dan behouden we onze professionele zorgrelatie.’. En dan win je allebei. Dit werkt natuurlijk alleen als je zelf nog in staat bent om verder te gaan, en je de ander het vervelende gedrag kunt vergeven.

Categorytraining

© 2021 ZelfSterk | KVK 61551155

ZelfSterk.nl logo-footer